SOWIECKIE PRZECIWLOTNICZE PRZENOŚNE ZESTAWY RAKIETOWE CZ. II

Andrzej Kiński

Warianty Strzaly 2M

Jak napisałem w poprzedniej części artykułu (nTW 11/99), przenośny przeciwlotniczy zestaw rakietowy Strzała 2M już w latach 70. stał się najpopularniejszą bronią tej klasy na świecie. Tysiące zestawów wyeksportowano do kilkudziesięciu krajów świata, w kilku podjęto ich produkcje licencyjną, w dalszych skopiowano i produkowano bez praw licencyjnych. U schyłku lat 90. Strzała 2/2M i jej klony są nadal używane w 56 krajach, a liczba rakiet znajdujących się w ich arsenałach przekracza 50000 (czyli ok.10000 zestawów), bez uwzględnienia Rosji. Pod koniec lat 90. cena urządzenia startowego wynosiła ok. 12000 USD, a jednej rakiety ok.25000 USD.

Jeszcze w latach 70. licencję na produkcję zestawu otrzymały Polska - o czym dalej - i Bułgaria, nieco później dokumentację przekazano do Jugosławii, Rumunii i prawdopodobnie Czechosłowacji.

W Bułgarii produkcje Strzał 2M uruchomiły pod koniec lat 70. zakłady WMZ Wazów w Sopot, do dziś znajduje się ona w ofercie eksportowej.

W Rumunii Strzałę 2M zaczęto produkować Strzałę 2M w zakładach Romanian Electromecanica pod oznaczeniem CA94 na początku lat 80., również ona pod koniec lat 90. nadal oferowana była odbiorcom zagranicznym.

Licencję na produkcję zestawu zakupiła Jugosławia, która w latach 80. opracowała także własną modyfikację oznaczoną Strzała 2M/A, która ma m.in. czulszą głowice i powiększony ładunek bojowy. Modyfikacje te miały zwiększyć efektywność bojową zestawu o 30%. Do dziś zestawy te są (lub były) produkowane w Serbii, Słowenii i Chorwacji. Jugosłowianie opracowali także lotniczy wariant Strzały 2M, który montowany był na śmigłowcach SA-342L Gazelle, w odróżnieniu od polskiego Gada wyrzutnia jugosłowiańska jest jednoprowadnicowa.

Kilka krajów skopiowało Strzale 2/2M i uruchomiło jej produkcję na własną rękę. Jako pierwsze uczyniły to jeszcze w latach 70. Chiny, do których oryginalne Strzały 2 trafiły z Wietnamu i Egiptu. Początkowo produkowano tam pod oznaczeniem Hongying 5 - HN-5 Strzałę 2, potem także Strzałę 2M jako HN-5A. Z kolei Chińczycy sprzedali licencję na HN-5A Pakistanowi, który produkuje go jako Anza Mk I od 1990 r. oraz Korei Północnej. Chiny oferują także odbiorcom zagranicznym samobieżny zestaw przeciwlotniczy wyposażony w dwie poczwórne wyrzutnie rakiet HN-5C.

Egipt także podjął produkcję Strzały 2M bez licencji. Lokalny klon zestawu wytwarzany w zakładach Sakr w Almaza ochrzczono Sakr Eye. Prace nad nim rozpoczęto na przełomie lat 70. i 80., a produkcja ruszyła w 1985 r. Z techniczną pomocą Francuzów wyposażono zestaw m.in. w układ rozpoznawczy „swój-obcy", można na nim zamontować także celownik noktowizyjny. Sakr Eye został wykorzystany w egipskim samobieżnym zestawie przeciwlotniczym Sinai-23 na bazie transportera M113A2.

W samym Związku Sowieckim zestaw 9K32M nie doczekał się poważniejszych modyfikacji. Już w połowie lat 70. zaczęto go zastępować w jednostkach pierwszoliniowych poważnie zmodernizowaną Strzałą 3. Niemniej do połowy lat 80. był produkowany, jak zwykle w ZSRS bez żadnych zmian, na eksport oraz na potrzeby mobilizacyjne. Zapewne w dniu dzisiejszym tylko w Rosji znajduje się kilka-kilkanaście tysięcy urządzeń startowych i kilkadziesiąt, a może i ponad 100 tysięcy rakiet.

O ile nie modernizowano samego zestawu to opracowano dla niego kilka typów wyrzutni. W pierwszej kolejności wspomnieć należy poczwórną okrętową wyrzutnię MTU-4S, która montowana była na wielu typach sowieckich jednostek pływających - m.in. na budowanych w Polsce okrętach desantowych projektów 770, 771, 773 i 775, a także kutrach rakietowych projektu 1241 i pochodnych, małych okrętach ZOP projektu 1241.2, czy trałowcach projektu 266. MTU-4S to urządzenie bardzo proste - stalowy pylon z ramą do zamocowania czterech typowych wyrzutni 9K32M i towarzyszącym układem połączeń elektrycznych. Operator ręcznie naprowadzał wyrzutnię w azymucie oraz elewacji (zakres -8, +64°), wzrokowo wykrywał cel (wstępną informację o nim otrzymując z okrętowych systemów obserwacji), włączał zasilanie i dokonywał odpalenia rakiet, po przechwyceniu celów przez głowicę (sygnalizowane zapalaniem się lampek na panelu przed oczyma operatora) - pojedynczo lub salwą. Zmodernizowany wariant MTU-4US miał układ indykacji wstępnej informacji o wykrytych celach. Masa własna wyrzutni wynosiła 229,5 kg, a wraz z rakietami sięgała 289,5 kg.

Podobną wyrzutnię okrętową, oznaczoną FAM, opracowano w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Była ona montowana m.in. na okrętach desantowych typu Frosch, małych okrętach ZOP typu Parchim, kutrach rakietowych projektu 151, w tym także na polskich ORP Piorun, Orkan i Grom. FAM miał także swą lądową odmianę -FASTA 4/4M montowaną na skrzyni ładunkowej samochodu ciężarowego Robur LO 1800.

Jedną z głównych bolączek sowieckich przenośnych zestawów przeciwlotniczych pierwszej generacji był brak ścisłego powiązania z systemami wczesnego ostrzegania i dowodzenia OPL wojsk, dzięki któremu można byłoby uzyskać zawczasu informacje o celach, które znajdą się w strefie rażenia plutonu plot. Operatorzy zdani byli tylko na bystrość swych oczu i łut szczęścia, że w ciągu kilku sekund uda im się rozpoznać cel, włączyć zestaw, przechwycić cel głowicą i odpalić rakietę. Wszystko to trwało co najmniej 10 sekund, sam proces aktywizacji układów rakiety po włączeniu zasilania trwał 5 sekund. Taki czas był wystarczający gdy cel poruszał się z prędkością rzędu 150 m/s, gdy byt szybszy prawdopodobieństwo jego rażenia znacznie malało. Teoretycznie istniała możliwość przekazania informacji drogą radiową dowódcy plutonu, ale zależało to od sprawności organizacji na wyższym szczeblu dowodzenia, wymagało także znajomości pozycji konkretnych podporządkowanych plutonów. Aby temu zaradzić opracowano prosty, przenośny system rozpoznania radiotechnicznego, który przydzielany był w liczbie jednego na drużynę Strzał 2M. System o kryptonimie Pelengator wykrywał emisje radiolokatorów pokładowych i wysokościomierzy radiolokacyjnych maszyn przeciwnika i na jej podstawie miał określać kierunek zbliżającego się celu. Wcześniejsze wykrycie zbliżającej się emisji elektromagnetycznej dawało operatorowi możliwość wcześniejszego włączenia zasilania zestawu i dodatkowe kilka-kilkanaście sekund na skupienie się na wzrokowej identyfikacji i przechwyceniu celu. Antena Pelengatora mocowana była do hełmu operatora, reszta aparatury, wraz ze źródłem zasilania mieściła się w torbie przenoszonej na ramieniu żołnierza. Wykrycie emisji sygnalizowane było akustycznie. Pelengator został wdrożony w połowie lat 70. i używany przez Armię Sowiecką, jak i armie państw Układu Warszawskiego. Jego skuteczność nie była jednak zbyt wysoka, szczególnie, że nie wszystkie cele emitowały fale elektromagnetyczne, brak było także możliwości wcześniejszego określenia przynależności państwowej wykrytego celu.

W latach 90., na fali propozycji modernizacji starszego sprzętu sowieckiej produkcji zakłady LOMO zaprezentowały na salonie IDEX'97 w Abu Dhabi unowocześniony zestaw Strzala 2M. Konstruktorzy z Sankt Petersburga zdając sobie sprawę z niemal zerowej efektywności Strzały 2M w przypadku użycia przez cel pułapek termicznych, czy promienników mikrofalowych, które mogą być dziś standardowym wyposażeniem praktycznie każdego wojskowego statku powietrznego, zaproponowali modernizacje głowicy 9E46 z wykorzystaniem elementów głowicy 9E410 rakiety Igła. Nowa głowica 9E46M jest podobnie jak 9E410 dwuzakresowa, co pozwala odróżnić cel od zakłóceń. Z kolei zastosowanie nowej bazy elementowej sprawiło, że nowa, znacznie doskonalsza głowica, ma takie same wymiary i masę jak stara. 9E46M, z przyczyn konstrukcyjnych, nie ma układu schładzania detektora, stąd jej parametry są oczywiście gorsze niż w Igle, ale lepsze niż w Strzale 3. Nowy zestaw otrzymał oznaczenie Strzała 2M2 i może zwalczać cele lecące na wysokości 10 m (poprzednio 50), jest w dużym stopniu odporny na zakłócenia naturalne oraz sztuczne. Prawdopodobieństwo zniszczenia celu nie stosującego zakłóceń pojedynczą rakietą wzrosło z ok.0,25-0,3 do 0,4 (cel oddalający się), a stosującego zakłócenia z O do 0,3. LOMO proponuje także montaż na wyrzutni zestawu Strzała 2M2 pasywnego noktowizora Mowgli 2 o dwukrotnym powiększeniu i kącie widzenia 22,5°, który zapewniałby możliwość użycia zestawu pogodną nocą. Propozycja ta jest skierowana do odbiorców zagranicznych.

Odnotowując warianty Strzały 2 należy wspomnieć także tzw. Strzałę-Blok. Informacje o niej ujawnił agent sowieckiego GRU, który w 1978 r. pozostał na Zachodzie - Wiktor Suworow (właściwe nazwisko Władimir Rezun). Była to swego rodzaju mina przeciwlotnicza, składająca się mechanizmu czasowego, czujnika akustycznego i zestawu Strzała 2/2M. Znajdować się miała ona w uzbrojeniu sowieckich jednostek specjalnych, działających na zapleczu przeciwnika od początku lat 70. Ustawiana miała być w pobliżu lotniska, z reguły na drzewie, dachu, słupie wysokiego napięcia. Mechanizm czasowy aktywizował po upływie określonego czasu, czujnik akustyczny, który z kolei miał zareagować na huk silnika lotniczego o odpowiednim natężeniu i włączyć układy zasilania zestawu. Gdy dźwięk zaczynał oddalać się (rażenie celu z tylnej półsfery) odblokowywany był układ naprowadzania i następowało odpalenie rakiety. Strzała-Blok to broń dosyć tajemnicza, jako że do dziś nie opublikowano jej zdjęcia ani rysunku.

Zestawowi Strzała 2M towarzyszy także zestaw aparatury kontrolno-pomiarowej 9W810M-1 służący do sprawdzania rakiet i urządzeń startowych oraz urządzenie treningowe 9F616M-1.

Strzała 3

Równolegle z pracami modernizacyjnymi, które doprowadziły do powstania Strzały 2M rozpoczęto studia nad głębszą modernizacją zestawu. Temat oznaczony Strzała 3 został zatwierdzony w 1968 r. Radykalną poprawę parametrów miała zapewnić nowa głowica samonaprowadzania, którą opracowywało biuro konstrukcyjne zakładów Arsenał w Kijowie (główny konstruktor I. Połosin). Koordynatorem prac pozostało KBM, a głównym konstruktorem S. Niepobiedimyj.

Próby prototypów prowadzone były pomiędzy listopadem 1972 r. a majem 1973 r., po ich zakończeniu zestaw został przyjęty w 1974 r. do uzbrojenia jako 9K34 Strzała 3.

Nowa głowica, oznaczona 9E45 miała dwukrotnie w porównaniu z 9E46 Strzały 2M czulszy detektor - działający w zakresie 3,5-5 mikrometrów, dzięki temu większą odporność na zakłócenia, jak również umożliwiała użycie zestawu w gorszych warunkach atmosferycznych (deszcz, śnieg, duże zapylenie powietrza). W znacznie większym stopniu wyeliminowano wrażliwość głowicy na zakłócenia naturalne, a więc na przykład tarczę słoneczną, czy tez odbicie słońca od chmur. Głowica przeszukiwała przestrzeń w zakresie po 40° na każdą stronę.

Głowica 9E45 pozwoliła także w dużym stopniu poprawić zdolność zwalczania szybkich samolotów na kursach spotkaniowych. Prędkość celów zwalczanych w takich warunkach mogła wynosić do 310 m/s (Strzała 2M 150 m/s), a maksymalna odległość celu wzrosła do 2500 m (Strzała 2M 1500-2000 m). Cel taki mógł manewrować z przeciążeniem do 3 G. Strzelanie do celów na kursach spotkaniowych uprościło także zastosowanie układu określającego strefę odpalenia na podstawie poziomu sygnału odbitego od celu trafiającego do głowicy naprowadzania po rozpoczęciu śledzenia. Jeśli sygnał był zbyt słaby - czyli odległość była zbyt duża lub zbyt silny - odległość zbyt mata z punktu widzenia czasu reakcji systemu, automat startowy blokował start rakiety.

Poprawę parametrów układu naprowadzania uzyskano wprowadzając układ chłodzenia detektora, którego czynnik roboczy - ciekły azot, znajdujący się pod dużym ciśnieniem, umieszczony został w kulistym, zespolonym z termiczną baterią zbiorniku (oznaczenie bloku zbiornika i baterii 9P51), zamontowanym w miejscu dotychczasowej baterii 9B17. Właśnie obecność kulistego zbiornika azotu, którego oś jest równoległa do osi pojemnika-wyrzutni, na pierwszy rzut oka pozwala odróżnić zestaw Strzala 3 od poprzedniczek.

Z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że na powstanie nowej głowicy nie pozostały bez wpływu badania egzemplarzy amerykańskiego zestawu Red Eye, które wpadły w ręce Sowietów na Bliskim Wschodzie. Amerykański zestaw przewyższał Strzały 2 i 2M właśnie dzięki swojej głowicy naprowadzania. Zastosowano w niej dosyć ciekawe rozwiązania mechaniczne, a i jej detektor był schładzany freonem i z tej racji czulszy od fotoelementu głowicy 9E46.

Zmiany w głowicy i układzie zasilania spowodowały konieczność wprowadzenia nowego pojemnika-wyrzutni 9P59 i zmodernizowanego urządzenia startowego 9P58M. O ile zmianie uległ układ naprowadzania rakiety Strzały 3, którą oznaczono 9M36 i część osprzętu wyrzutni, to cała rakietowa część zestawu, wraz z blokiem sterowania, głowicą bojową i układem napędowym pozostały praktycznie niezmienione w porównaniu z rakietą 9M32M. Stąd też jej nieco gorsze, z racji wzrostu masy pocisku, charakterystyki dynamiczne. Ze Strzałą 3 współpracowało nowe urządzenie treningowe 9F730.

Finalnym producentem zestawu 9K34 były zakłady im. Diegtiarowa w Kowrowie, poddostawcami zaś m.in. zakłady Arsenał w Kijowie (głowica) i zakłady Szczit w Iżewsku (urządzenia startowe). Produkcja zestawu trwała do końca lat 80.

Strzała 3 zaczęła być wprowadzana do jednostek Armii Sowieckiej w połowie lat 70., choć ze względu na znacznie większy koszt nie była produkowana w tak dużych ilościach jak Strzała 2M. Także i ten zestaw trafił w pierwszej kolejności do plutonów przeciwlotniczych batalionów zmechanizowanych (także pancernych), a potem - w miarę nasycania nowym sprzętem, także do wojsk powietrzno-desantowych, piechoty morskiej i specjalnych pododdziałów obrony przeciwlotniczej ważnych obiektów - np. lotnisk, stanowisk dowodzenia, czy stanowisk rakiet przeciwlotniczych. Strzała 3 pojawiła się także na pokładach okrętów, gdzie dostosowano ją do odpalania z okrętowych wyrzutni MTU-4S/US.

Co ciekawe, Strzała 3 nie zyskała większej popularności w państwach Układu Warszawskiego, prawdopodobnie głównie ze względu na dość wysoką cenę, choć nieliczne egzemplarze tej broni trafiły na początku lat 80. do Czechosłowacji, Polski, Węgier i NRD, nie trafiły jednak do służby operacyjnej. Weszła do uzbrojenia w większych ilościach jedynie w Bułgarii, gdzie podjęto na początku lat 80. jej produkcję licencyjną.

Strzały 3 były szeroko eksportowane do tradycyjnych odbiorców sowieckiego sprzętu - wielu państw Trzeciego Świata i użyte w wielu konfliktach regionalnych. Za chrzest bojowy Strzały 3 uznaje się wojnę domową w Angoli, gdzie trafiła wraz z oddziałami kubańskimi u schyłku lat 70., potwierdzone są także przypadki bojowego użycia Strzał 3 w Nikaragui, Salwadorze, na Grenadzie oraz w Iraku.

Dane taktyczno-techniczne przenośnych przeciwlotniczych
Nazwa systemu	Strzała 2	Strzała 2M	Strzała 3
Oznaczenie systemu	9K32	9K32M	9K34
Oznaczenie kontenera startowego	9P54	9P54M	9P59
Oznaczenie mechanizmu startowego	9P53	9P58	9P58M
Oznaczenie rakiety	9M32	9M32M	9M36
Rok wprowadzenia do uzbrojenia	1968	1970	1974
Masa w pot. bojowym [kg]	14,5	15	16
Masa rakiety [kg]	9,2	9,85	10,3
Masa głowicy bój. [kg]	1,17	1,17	1,17
Długość rakiety [mm]	1443	1438	1470
Średnica rakiety [mm]	72	72	72
Długość wyrzutni [mm]	1490	1490	ok.1500
Średnia prędkość rakiety [m/s]	430	430	400
Strefa rażenia [m]
- odległość	800-3400	500-4200	500-4100
- wysokość	50-2000	50-2300	15-2200*
Prędkość celu [m/s]
- oddalającego się	220	260	260
- zbliżającego się	-	150	310
Prawdopodobieństwo zniszczenia celu 1 rakieta typu myśliwiec odrzutowy z tylnej półsfery	0,19-0,25	0,22-0,25	0,31-0,33
* Przy zwalczaniu samolotów tłokowych i śmigłowców 30-3000 m.

Igła

Chociaż Strzała 3 miała znacząco lepsze charakterystyki niż swe starsze siostry wojskowi nadal zwracali uwagę na liczne ograniczenia zestawu 9K34, przede wszystkim wrażliwość na celowe zakłócenia - pułapki termiczne i promienniki mikrofalowe, nadal nie wyeliminowano do końca wpływu zakłóceń naturalnych, szczególnie przy zwalczaniu celów na kursach spotkaniowych. Przed perspektywicznymi zestawami tej klasy stawiano też wymagania możliwości zwalczania celów w nocy, zmniejszenia ogólnej masy i poprawy charakterystyk eksploatacyjnych, a także włączenia go w systemy wykrywania, rozpoznania przynależności państwowej i kierowania ogniem środkami OPL

Na bazie tych uwag zostały sformułowane i zatwierdzone w lutym 1971 r. wymagania dla przenośnego przeciwlotniczego zestawu rakietowego drugiej generacji, który otrzymał kryptonim Igła, skorygowane potem w wyniku doświadczeń wojny Yom Kippur w styczniu 1974 r. Za priorytet uznano w nich poprawę rozdzielczości głowicy w celu zwiększenia jej odporności na sztuczne zakłócenia i umożliwienia selekcji celu na tle zakłóceń, zapewnienie automatycznego rozpoznawania przynależności celu (dotychczas strzelec określał ją wizualnie), a także włączenia zestawów przenośnych w taktyczny system kierowania ogniem OPL i zapewnienia strzelcom odpowiednio wczesnego dopływu informacji o celach. Wymagano także zwiększenia zasięgu i pułapu skutecznego użycia zestawu, szczególnie przy zwalczaniu celów na kursach spotkaniowych oraz poprawy skuteczności głowicy bojowej. Zmiany te nie mogły w znaczący sposób wpłynąć na zwiększenie masy i gabarytów zestawu.

Opracowanie zestawu 9K38 z rakietą 9M39 polecono KBM i głównemu konstruktorowi S. Niepobiedimemu, zaś nowej głowicy samonaprowadzania leningradzkim zakładom LOMO (główny konstruktor O. Artamonow).

Igła miała być zestawem zupełnie nowym i opracowywanym od podstaw, mimo że nie odżegnywano się od ogólnej koncepcji i pewnych rozwiązań typowych dla pierwszej generacji, zadanie postawione przed KBM wcale nie było proste. Sytuacje komplikował jeszcze fakt konieczności koordynacji prac nad Igłą pomiędzy szeregiem kooperantów, którzy opracować mieli nowe komponenty zestawu. Wśród nich były m.in. Instytut Naukowo-Ba-dawczy Przyrządów Pomiarowych Ministerstwa Przemysłu Radiowego, który opracowywał blok identyfikacji „swój-obcy" (główny konstruktor J. Moisiejew) oraz Centralne Biuro Konstrukcyjne Przyrządów Ministerstwa Przemysłu Obronnego odpowiedzialne za skonstruowanie przenośnego plansze-tu indykacji sytuacji powietrznej (główny konstruktor W. Rozental).

Chociaż nowatorska Igła wymagała przeprowadzenia szeregu prac badawczych od podstaw i wdrożenia nowych technologii, termin skierowania prototypu do prób określono na rządowym szczeblu na IV kwartał 1973 r. Okazał się on zupełnie nierealny, tym bardziej że wojsko wysuwało ciągle nowe wymagania modyfikując WTT. Co było do przewidzenia, głównym problemem jaki pojawił się podczas prac było skonstruowanie odpowiednio czułej, odpornej na zakłócenia i niezawodnej głowicy naprowadzającej, jednocześnie mieszczącej się niewielkiej rakiecie o średnicy 72 mm. Przy stanie sowieckiej elektroniki, a przede wszystkim bazie podzespołów, ich poborze mocy i ilości wypromieniowywanego ciepła było to-zadanie naprawdę gigantyczne.

Czas biegł, nawet kooperanci wywiązali się z zadania dostarczenia nowych bloków, gotowe były nowa głowica bojowa, silnik, blok sterowania i mechanizm startowy, a głowica naprowadzania dalej nie wyszła poza stadium laboratoryjne. Wojsko straciło wreszcie cierpliwość i zaproponowało opracowanie na bazie już gotowych zespołów przejściowego wariantu zestawu, w którym zastosowana zostałaby zmodyfikowana głowica naprowadzania Strzały 3 9E45 opracowana w zakładach Arsenał. Decyzja ta uzyskała oficjalną sankcję w maju 1978 r., a uproszczony zestaw oznaczono Igła 1. Jednocześnie prace nad docelowym wariantem 9K38 miały być kontynuowane.

Igła-1 powstała rzeczywiście dosyć szybko - już na początku 1980 r. rozpoczęto próby kompletnego zestawu oznaczonego 9K310, który wprowadzono do uzbrojenia w 1981 r. W jego skład wchodziła rakieta 9M313 umieszczona w jednorazowym pojemniku-wyrzutni 9P322, mechanizm startowy 9P519 z wbudowanym układem identyfikacji „swój-obcy" 1L14 oraz planszet indykacji sytuacji powietrznej 1L15-1.

Charakterystyki głowicy pozostały praktycznie niezmienione, podstawową modyfikacją było wprowadzenie w niej dodatkowego układu logicznego wydającego komendę zwrotu rakiety na pierwszym etapie lotu dla poprawy dynamiki naprowadzenia na wyliczony punkt spotkania pocisku z celem, a także elektroniczny przełącznik reżimów pracy „pogoń-spotkanie". Zwrot rakiety był realizowany przez impuls miniaturowych silników na stały materiał pędny, swego rodzaju silników korekcyjnych, umieszczonych w przedziale sterowania. Zmieniono także blok baterii i zbiornika azotu - nowy nosi oznaczenie 9B238, a jego oś jest odchylona w dół od osi wyrzutni. Reszta zespołów rakiety została opracowana od nowa z uwzględnieniem pierwotnych wymagań dla zestawu 9K38. Tak więc znaczącą poprawę charakterystyk lotnych - zasięgu, pułapu, wzrostu prędkości rakiety, możliwości zwalczania celów poruszających się z prędkościami naddźwiękowymi -także na kursach spotkaniowych, uzyskano stosując nowy dwuzakresowy silnik rakietowy o większym impulsie i czasie pracy. Niezależny od silnika głównego jest silnik startowy, zapewniający wyrzucenie pocisku z wyrzutni, który odrzucany jest po zakończeniu pracy. Zmodyfikowano także układ aerodynamiczny i blok sterowania rakiety. Rakieta ma nie dwie, ale cztery powierzchnie sterowe, a stateczniki w stanie złożonym przylegają do boków korpusu. Przed „oknem" głowicy naprowadzania umieszczony został niewielki stożkowy grot wsparty na trzech prętach, jego zadaniem jest zmniejszenie oporów aerodynamicznych przy prędkościach naddźwiękowych. Stożkowa osłona grota z przodu wyrzutni-pojemnika jest głównym elementem identyfikacyjnym Igły-1.

Z układem napędowym rakiety ściśle wiąże się także problem zwiększenia skuteczności głowicy bojowej - chociaż ma ona taką samą masę i ładunek bojowy jak w Strzałach 2/2M/3 ma większą siłę detonacji z racji nowego materiału wybuchowego i układu detonującego. Z zapalnikiem jest połączony także generator wybuchu powodujący równoległą z głównym ładunkiem detonację resztek paliwa rakietowego silnika marszowego. W znaczący sposób wpływa to na efekt niszczący, jako że masa niespalonego paliwa rakietowego może wahać się od 0,6 do 1,5 kg.

Zupełnie nową jakość dało zestawowi zintegrowanie z nim systemu rozpoznawczego i przenośnego planszetu indykacji sytuacji powietrznej. To pierwsze urządzenie, oznaczone 1L14 zostało wbudowane w urządzenie startowe. Interrogator zaczyna działać automatycznie w momencie uchwycenia celu przez głowicę i blokuje start jeśli śledzony jest własny statek latający. Układ działa w zakresie 20-30° w azymucie i 70° w elewacji (dane z prób prototypu). W przypadku jeśli w tym wycinku przestrzeni znajdzie się oprócz właściwego celu także własny statek latający, operator ma możliwość ręcznego odłączenia blokady startu rakiety. Skuteczność układu IFF wynosi 90%.

Przenośny planszet indykacji sytuacji powietrznej nie jest wynalazkiem sowieckim, jako pierwsi podobne urządzenie - Target Alert Data Display System (TADDS) - zastosowali Amerykanie w zestawie Red Eye, ale urządzenie to było prostsze niż sowiecki 1L15-1. Urządzenie to, mające kształt małej walizki - wymiary 345x240x170 mm, masa 7 kg, prezentuje sytuację powietrzną w kwadracie 25x25 km na indykatorze świetlnym. Obecność celu jest sygnalizowana zapaleniem się znacznika na ekranie planszetu. 1L15-1 może wyświetlać informację o czterech celach, przy tym podawana jest informacja o ich przynależności państwowej i kursie względem pozycji plutonu plot. z dokładnością do 1000 m w odległości i 5-25° w azymucie. Warunkiem skutecznego wykorzystania urządzenia jest jego topodowiązanie na podstawie danych uzyskanych ze współpracującego wozu dowodzenia i wskazań kompasu dowódcy plutonu. Informacja o sytuacji powietrznej jest transmitowana do planszetu kodowanym łączem radiowym z punktu kierowania ogniem OPL szczebla dywizja-pułk, znajdującego się w odległości do 10 km. Najczęściej jest to wóz szefa OPL pułku zmechanizowanego (pancernego) - dowódcy dywizjonu plot. PU-12M lub PPRU-1 (Owod), PPRU-1M (Sborka), czy leż wóz dowodzenia baterii Ranżir. Planszet

obsługuje dowódca drużyny plot., będący jednocześnie jednym z jej trzech strzelców. Dysponuje on radiostacją R-147 za pośrednictwem której przydziela cele do zwalczania strzelcom posiadającym odbiorniki R-147P, oczywiście - w razie potrzeby - może także przekazywać je głosem. Wykorzystanie planszetu pozwala na wykrycie celu nadlatującego przez pojedynczego strzelca znajdującego się w odległości 4,7 km z 90% prawdopodobieństwem, wcześniej prawdopodobieństwo wynosiło 40-50% przy odległości 3-4 km. Podczas prób drużyna plot. Nie wykryła kierując się wskazaniami planszetu jedynie trzech z 50 celów w swej strefie odpowiedzialności, zaś bez jego pomocy aż 20.

Wraz z zestawem opracowano nowe urządzenie kontrolne 9W866 oraz trenażer 9F730.

W okresie wprowadzania Igieł do uzbrojenia zmieniła się także nieco organizacja OPL najniższego szczebla. Teraz drużyny strzelców (po trzech ludzi w każdej) skupiono po trzy w plutonach przenośnych przeciwlotniczych zestawów rakietowych baterii (trzy plutony w baterii - razem 27 wyrzutni) dywizjonu przeciwlotniczego pułku pancernego lub zmechanizowanego. W jednostkach powietrzno-desantowych i piechoty morskiej pozo-stano przy starej strukturze. Poza podstawowym wariantem Igły-1 znane są jeszcze dwie modyfikacje: Igła-1E oraz Igła-1M, obie przeznaczone dla odbiorców zagranicznych, Igła-1E (zestaw 9K310E) to wariant, w którym konfigurację urządzenia rozpoznawczego „swój-obcy” można dostosować do wymagań zamawiającego (np. zamiast współpracy z sowieckim układem Parol może on działać w standardzie NATO) - urządzenie startowe tej wersji oznaczono 9P519-1. Igła-1M w ogóle układu rozpoznawczego nie posiada, stąd też posiadała ona inny wariant urządzenie startowego -9P519-2. W konstrukcji wersji eksportowych zastosowano także pewne uproszczenia, między innymi brak w nich układu detonującego resztki paliwa rakietowego równolegle z wybuchem głowicy bojowej (rakieta zestawów Igła-1E/lM jest najprawdopodobniej oznaczona 9M313-1).

Igła-1 produkowana jest w Kowrowie, przy udziale m.in. zakładów w Iżewsku (urządzenia startowe i planszety). Licencyjną produkcję wariantu 9K310E uruchomiono w Bułgarii oraz Korei Północnej. Rynkowa cena urządzenia Startowego Igły-1 wynosi ok.21 000 USD, a rakiety 60 000 USD.

Zestaw 9K310 miał już okazję udowodnić swą wysoką skuteczność w warunkach bojowych. Kilkanaście samolotów i śmigłowców koalicji padło ofiarą Igieł-M podczas wojny w zatoce w 1991 r. Były wśród nich m.in. cztery AV-8B, kilka A-10, jeden F-16C, jeden AH-64A oraz AC-130H. Igły-1 używane są także przez Jugosłowian i przypisuje im się zestrzelenie Mirage'a 2000 nad Bośnią w sierpniu 1995 r.

W1982 r., po ponad 10 latach prac, rozpoczęły się próby poligonowe zestawu 9K38 Igła, który został ostatecznie przyjęty do uzbrojenia we wrześniu 1983 r. W skład zestawu wchodziła rakieta 9M39 umieszczona w pojemniku-wyrzutni 9P39, mechanizm startowy 9P516 z wbudowanym układem identyfikacji „swój-obcy” 1L14 oraz planszet indykacji sytuacji powietrznej 1L110. Urządzenie startowe pozwala na odpalanie rakiet tak z pojemnika 9P39, jak i 9P322 zestawu 9K310.

Igla wyposażona została w docelową, dwuzakresową głowicę samonaprowadzania 9E410 z głęboko chłodzonym układem detektorów, opracowaną w leningradzkim LOMO. Podaje się, że jej parametry ośmiokrotnie przewyższają głowicę Strzały 2M, dwukrotnie Igły-1. W porównaniu z układem naprowadzania Igły-1 9E410 zapewnia znacznie większe możliwości zwalczania celów na kursach spotkaniowych - co umożliwia ich zniszczenie jeszcze przed przeprowadzeniem przez nie ataku, ale przede wszystkim umożliwia selekcję celu na tle zakłóceń - tak pirotechnicznych pułapek termicznych, jak i błysków promienników mikrofalowych. Podczas prób uzyskano prawdopodobieństwo zniszczenia zbliżającego się celu pierwszą rakietą wynoszące 0,31 (cel oddalający się 0,24) przy odpalaniu przez cel co najmniej 6 pułapek termicznych w interwale 0,3 sekundy, ich łączna moc przewyższała termiczną emisję celu sześciokrotnie. Układy logiczne głowicy umożliwiają także przeniesienie punktu trafienia rakiety z okolic dysz na środek celu, co w dużym stopniu zwiększa efekt wybuchu głowicy rakiety. Zmiana głowica wymusiła także pewne modyfikacje bloku sterowania rakietą.

Zmiany dotknęły także aerodynamikę rakiety -zmniejszający opór aerodynamiczny stożkowy grot podtrzymywany trzema prętami został zastąpiony kilkucentymetrowym, pojedynczym grotem - swego rodzaju „igłą” - mocowanym centralnie do głowicy naprowadzania.

Kolejną modyfikacją jest także wprowadzenie planszetu 1L110, prezentującego sytuację powietrzną w promieniu 12,5 km na innego typu wskaźniku niż w 1L15-1. Informacja o sytuacji może być przekazywana drogą przewodową do wskaźników zamontowanych bezpośrednio na wyrzutniach.

Dane taktyczno-techniczne przenośnych przeciwlotniczych zestawów rakietowych rodziny Igła
Nazwa systemu	Igła 1	Igła	Grom 1*
Oznaczenie systemu	9K310	9K38
Oznaczenie kontenera startowego	9P322	9P39
Oznaczenie mechanizmu startowego	9P519	9P516-1	MS Grom
Oznaczenie rakiety	9M313	9M39
Rok wprowadzenia do uzbrojenia	1981	1983	1995
Masa w poi. bojowym [kg]	17,95	17,9	16,5
Masa rakiety [kg]	10,8	10,8	10,5
Masa głowicy bój. [kg]	1,17	1,17	1,27
Długość rakiety [mm]	1673	1638	1648
Średnica rakiety [mm]	72	72	72
Długość wyrzutni [mm]	1700	1708	ok.1700
Średnia prędkość rakiety [m/s]	600	600	650
Strefa rażenia [m]
- odległość	500-5200	500-5200	400-5200
- wysokość	10-2500	10-2500	10-3500
Prędkość celu [m/s]
- oddalającego się	320	320	320
- zbliżającego się	360	360	400
Prawdopodobieństwo
zniszczenia celu 1 rakietą z tylnej półsfery
- bez zakłóceń	0,44-0,59	0,45-0,63	>0,6
- z zakłóceniami	<0,1	0,31	0,4
*Według danych ZM Męsko

Poprzednia

Dobre zdjęcie znajdziecie na http://www.army.fr.pl/uzbr/sa7.php